Dian Fossey Kimdi? Goriller İçin Savaştı, 40 Yıl Önce Öldürüldü: Cinayeti Hâlâ Çözülemedi

Kırk yıl önce goriller için hayatını hiçe sayan ve yıllarca onların yaşamını sürdürebilmesi için mücadele eden Dian Fossey, bugün yeniden gündemde. Düşünün; kırk yıl önce öldürülüyorsunuz, katiliniz kesin olarak ortaya çıkarılamıyor ve ölümünüzün ardındaki gerçek hâlâ tam olarak aydınlatılamıyor.

Fossey, Ruanda'nın Virunga Dağları'nda yaşayan dağ gorillerini avlayan kaçak avcılarla ve bu faaliyetlerin arkasındaki gruplarla yıllarca mücadele etti. Ancak bu mücadele, çok sevdiği goril arkadaşı Digit'in öldürülmesinin ardından daha da sertleşti.

Fossey'nin geride bıraktığı en önemli miraslardan biri ise 1983 yılında yayımladığı Gorillas in the Mist (Sisteki Goriller) adlı kitabı oldu. Kitap, onun gorillerle geçirdiği yılları, gözlemlerini ve araştırmalarını anlatıyordu. Daha sonra bu eser 1988 yılında Sigourney Weaver'ın başrolünde olduğu aynı adlı filme uyarlandı.

Fossey'nin çalışmalarından sonra birçok araştırmacı, onun ortaya koyduğu yöntemlerden yararlanarak dağ gorillerini daha yakından incelemeye başladı. Fossey, gorillerin yalnızca korkulması gereken vahşi hayvanlar olmadığını; aksine karmaşık sosyal ilişkileri, güçlü aile bağları ve birbirinden farklı karakterleri olan canlılar olduğunu ortaya koydu. Onlarla nasıl iletişim kurulacağını ve nasıl yaklaşılması gerektiğini anlamanın önemli olduğunu gösterdi.

Fossey'nin ölümünün üzerinden 40 yıl geçmesine rağmen cinayetiyle ilgili soru işaretleri hâlâ devam ediyor.

Kendi isteği doğrultusunda gorillerinin yanına gömülen Fossey'nin mezarı, çok sevdiği ve 1977 yılında kaçak avcılar tarafından öldürülen Digit'in hemen yanında bulunuyor. Mezarlık, Ruanda'daki Volcanoes (Volkanlar) Ulusal Parkı içerisinde, eski Karisoke Araştırma Merkezi'nin bulunduğu bölgede yer alıyor. Fossey bugün, hayatını adadığı gorillerin arasında yatıyor.

Şimdi Fossey'nin hayatına biraz daha yakından bakalım…

Dian Fossey kimdi?

Dian Fossey, 1932 yılında San Francisco'da doğdu.6 yaşındayken anne ve babası boşanan Fossey, üvey babasının ona kötü davranması sonucu hayvanlarla ilgilenmeye başladı.Amerikalı bir primatolog ve doğa korumacısıydı. Ancak Fossey, başlangıçta klasik anlamda bir zoolog değildi. 1954 yılında ergoterapi eğitimi aldı ve bir süre ergoterapist olarak çalıştı.Karisoke Araştırma Merkezi ve Cornell Üniversitesi'ndeki yılları sonrasında davranış bilimi ve primatoloji alanlarında uzmanlaştı. ABD'deki San Jose State Üniversitesi'den lisans ve Cambridge Üniversitesi'nden 1974 yılında doktora diploması aldı.

1963 yılında Afrika'ya yaptığı seyahat sırasında primatlara ilgi duymaya başladı. Afrika'ya duyduğu ilgi ve goriller üzerine yaptığı çalışmaların ardından ünlü antropolog Louis Leakey ile tanıştı. Leakey, aynı zamanda şempanzeleri araştıran Jane Goodall ve orangutanlar üzerine çalışan Birutė Galdikas'ın çalışmalarını da destekleyen önemli bir bilim insanıydı.

Leakey ile tanışması, Fossey'nin hayatının yönünü değiştirdi. Fossey, goriller üzerinde uzun süreli bir araştırma yürütmeye karar verdi.

1967 yılında Ruanda'nın Virunga Dağları'nda Karisoke Araştırma Merkezi'ni kurdu. Hayatının yaklaşık 18 yılını bu bölgede, dağ gorillerini doğal ortamlarında araştırarak ve korumaya çalışarak geçirdi.

Gorillerle kurduğu bağ

Fossey, gorilleri yalnızca uzaktan gözlemlemekle yetinmedi. Araştırmaları sırasında onları tek tek tanımaya ve bireysel özelliklerini belirlemeye başladı.

Gorillerin:

• sosyal ilişkilerini,
• aile yapılarını,
• davranışlarını,
• birbirleriyle iletişim biçimlerini,
• bireysel karakterlerini

uzun yıllar boyunca gözlemledi ve kayıt altına aldı.

Bu çalışmalar, gorillerin "vahşi ve saldırgan hayvanlar" olduğu yönündeki yaygın algının değişmesine önemli katkı sağladı. Fossey, onların da güçlü aile bağları ve karmaşık sosyal ilişkileri olan canlılar olduğunu ortaya koydu.

Ancak Fossey için goriller yalnızca araştırma konusu değildi. Onlarla arasında güçlü bağlar oluşmuştu.

Bunlardan biri de Digit adlı erkek gorildi.

Digit, 1977 yılında kaçak avcıların saldırısı sonucunda öldürüldü. Digit'in ölümü Fossey'yi derinden etkiledi ve onun kaçak avcılığa karşı mücadelesini daha da sertleştirmesine neden oldu.

Digit'in ölümü

Digit'in ardından Fossey, gorilleri korumak amacıyla Digit Fund'ı kurdu. Bu kuruluş daha sonra Dian Fossey Gorilla Fund adını aldı ve Fossey'nin koruma çalışmalarını günümüzde de sürdürmeye devam ediyor.

Kuruluşun günümüzdeki çalışmalarına bakıldığında, Fossey'nin mirasının hâlâ devam ettiği görülüyor. Dian Fossey Gorilla Fund, 2025 yılında izlediği dağ gorili gruplarında 13 doğum kaydettiğini açıkladı.

Gorillas in the Mist

Fossey, 1983 yılında Gorillas in the Mist (Sisteki Goriller) adlı kitabını yayımladı.

Kitapta Ruanda'daki yıllarını, gorillerle kurduğu ilişkileri ve bilimsel gözlemlerini anlattı. Eser, Fossey'nin hayatının ve çalışmalarının dünya çapında tanınmasını sağladı.

1988 yılında kitap, Sigourney Weaver'ın Fossey'yi canlandırdığı Gorillas in the Mist adlı filme uyarlandı.

Gizemini koruyan ölüm

Fossey'nin hayatındaki en büyük soru işareti ise ölümünde saklı.

26 Aralık 1985'te, Ruanda'daki araştırma merkezinin yakınındaki kulübesinde öldürülmüş olarak bulundu. Machete darbeleriyle öldürülen Fossey'nin cinayeti, üzerinden onlarca yıl geçmesine rağmen tamamen aydınlatılamadı.

Yıllar içerisinde cinayetle ilgili farklı teoriler ortaya atıldı. Bunlar arasında kaçak avcılar, yerel kişiler, siyasi bağlantıları olan kişiler ve Fossey ile çatışma yaşayan bazı isimler bulunuyordu.

Cinayet soruşturmasında Fossey'nin son araştırma asistanlarından Wayne McGuire de suçlandı. McGuire Ruanda'da cinayetten mahkûm edildi ancak suçlamaları reddetti ve ABD'ye döndü. Cinayetin soruşturulma biçimi ve delillerin güvenilirliği konusunda da yıllardır tartışmalar devam ediyor.

Bu nedenle Dian Fossey'nin hikâyesi yalnızca goriller üzerine yaptığı bilimsel çalışmalarla sınırlı değil. Onun hayatı; doğa koruma mücadelesi, kaçak avcılık, bilim, gorillerle kurduğu sıra dışı bağ ve hâlâ cevaplanmamış cinayetiyle bugün bile dikkat çekmeye devam ediyor.

Fossey'nin ölümünün üzerinden 40 yıl geçti. Ancak o, kendi isteğiyle gömüldüğü gorillerinin arasında, hayatını adadığı canlıların yanında yatmaya devam ediyor.

Ve geriye hâlâ aynı soru kalıyor:

Dian Fossey'yi kim öldürdü?